Ғылыми-зерттеу жұмыстары

2010 жыл:

«Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы 2010 жылы, «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы аясында 5 ғылыми қолданбалы зерттеулерді ашық байқауға ұсынып, ҚР Білім және ғылым Министрлігі тарапынан 4 ғылыми қолданбалы зерттеуіне оң сараптамалық қорытынды алды. Олар:

  • «Есік обасы және Жетісу сақтарының мәдениеті».
  • «Жетісу сақтарының идеологиясы және мифологиясы».
  • «Жетісу көшпелілерінің балбалтастарын музейлендіру және сақтап-қорғау.
  • «Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы: тарихы және бүгінгі таңы (мұражай және мұрағат деректері)».

2011 жыл:

2010 жылғы оң сараптама алған жобалардың арасынан 1 ғылыми жоба қаржыландырылды. Сол «Есік обасы және Жетісу сақтарының мәдениеті»(монография 40 б.т.) қолданбалы зерттеу жұмыстары бойынша төмендегідей істер атқарылды:

  •  Есік ықшам ауданындағы ерте темір дәуірінің ескерткіштерін зерттеу жұмыстары жүргізілді. Жетісу, оның ішінде Есік маңайындағы ерте темір дәуіріне жататын көсемдер қорғанын зерттеу материалдары сарапталып, жоспарланды. Табиғи және мәдени тұрғыдағы қорғандар тізбесін, сонымен қатар Есік маңайындағы жер бетіндегі және қорған маңайындағы құрылымдық ерекшеліктерді жобалау мен ұйымдастыру мәселелері қарастырылды.
  • 05.05-12.05.2011 ж.ж. Солтүстік-шығыс Жетісуды барлау мақсатындағы Археологиялық ғылыми барлау экспедициясы жабдықталды. Барлау жұмыстары тарихи-мәдени қорықтың қызметкерлері дайындаған бағыттары бойынша жүргізілді.
  • Осы экспедициялар нәтижесінде табылған, ғұн дәуіріне жататын петроглифтің бөлігі қорық-мұражай қорына өткізілді.
  • 22.06-29.06.2011 ж. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Жаңатұрмыс ауылы маңындағы жойылып кетудің алдында тұрған көне түркі қорымын зерттеу мақсатында екінші ғылыми экспедиция жүргізілді. Экспедиция нәтижесінде болжам бойынша көне түркілер дәуіріне жататын біршама тарихи ескерткіштер табылып, ол қорық-мұражай қорына тапсырылды. Археологиялық экспедиция нәтижесінде табылған заттарға қазіргі уақытта камералдық – өңдеу тұрғысынан толығыменен ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізіліп жатыр.
  •  Қыркүйек айында, Алматы облысы, Есік қаласы маңындағы «Ветераны» саяжайындағы, жойылып кетудің алдында тұрған қорғандарға қазба жұмыстары жүргізілді.
  • Археологиялық барлау жұмыстары негізінде Сарыөзек бейіті, Кеңқарын ғибадатханасы, Қарауылтөбе обалары, Қаракүнгей петроглифтері, Сымтас ғибадатханасы мен обалары, Баянжүрек петроглифтері мен бейіттері, Теңлік обалары, Қоғалы обалары мен бейіттері мен Бесшатыр қорық-қорымы, ерте темір дәуірінің қорымдары мен жалғыз орналасқан обалары және ғибадатханалары, бір ортағасырлық керуен сарайы мен тасқа салынған суреттері (петроглифтер) зерттеліп, есепке алынды.
  • Есік обаларының нақты кординаттары анықталып, олардың картографиялық сызбасы мен Есік обаларының жобасы жасалды.
  • Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Төле би ауылы маңында орналасқан мұсылмандар зираты ішінен түркілер дәуіріне тән байырғы мүрде орны анықталып, жартылай қазба жұмыстарыменен қамтылып, келесі жазғы маусымдық археологиялық қазба жұмыстарына қалдырылды. Аталмыш орынға алдын-ала консервация жұмыстары жасалынды.
  • Археологиялық ескерткіш, «Есік-2» саяжайы маңында орналасқан қорғанның үйіндісі алынып, кезекті маусымдық қазба жұмыстарына дайындалынды.

2012 жыл:

  • 2011 жылғы жоба бойынша атқарылған жұмыстардың қортынды құжаттары арихвке дайындалып, сұрыпталды.  Есік қорымдарының сол жағалаудағы,  «Есік» қорық-мұражайы мен «Көксай», «Алтын алма», «Алтын адам», «Береке» және «Жаңа құрылыс» саяжайларында орналасқан, түрлі көлемдегі 156  обаның төлқұжаттары толтырылды.
  • «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының қорғандары» каталог-альбомы жобасының мәтіні түзілді.
  • 1987-89 жж. «Жаңа құрылыс» (Майбұлақ) экспедициясының материалдарының иллюстрациясын сканерленіп, ретке келтірілді.
  • Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Төле би ауылының зиратында жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде түрік қағанаты дәуіріне жататын біршама жәдігерліктер табылды.
  • Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Өрікті ауылының маңындағы ежелгі сақтардың қала-жұрты болды деп есептелетін орынға қазба жұмыстары жүргізілді.
 Ғылыми-зерттеу жұмыстары  Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары25 наурыз. 2011 жыл. ҚР Мәдениет министрлігі, Мәдениет комитеті тарапынан берілген, Алматы облысы аумағында тарих және мәдениет ескерткіштерінде археологиялық жұмыстарымен айналысуға рұқсат беретін, №0158103 лицензиясы берілді.

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

2010-2011 жылғы қорық-мұражай ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ҚР БҒМ тарапынан №002209 аккредиттеу туралы куәлігі берілді.

Ғылыми-зерттеу жұмыстары2010 жыл:
— Қорық – мұражайдың орыс, қазақ тілдеріндегі алғашқы жолнұсқаулығы жарық көрді.

2011 жыл:
— Халықаралық «Бритишкоунсл» ұйымы көмегімен дайындалған «Есік» қорық-мұражайының ағылшын тіліндегі жолнұсқаулығының мәтіні дайындалып, баспаға тапсырылды.
— Оқушылар мен студенттерге арналған интерактивтік жол сілтемелер баспаға дайындалды.
Ғылыми-зерттеу жұмыстары2012 жыл:
— Халықаралық «Бритишкоунсл» ұйымы көмегімен дайындалған «Есік» қорық-мұражайының ағылшын тіліндегі жолнұсқаулығы жарық көрді.
— Оқушылар мен студенттерге арналған интерактивтік жол сілтеме жарық көрді
— Қазақ және орыс тілдеріндегі «Есік» қорық-мұражайының жол нұсқаулығы жарық көрді.

10.06.2011 жылы белгілі археолог, мұражайдың жетекші ғылыми қызметкері — Б. Нұрмұханбетовтың 75 жылдық мерейтойына арналған, «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы қызметкерлері жарық көруіне атсалысқан, «Қазақстан археологиясының мәселелері» атты кітаптың тұсаукесері болып өтті.

Ғылыми-зерттеу жұмыстары Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Қорық-мұражай қызметкерлері тарапынан керекті материалдармен қамтылған, Оңғар А., Жұмабекова Г.С., Базарбаева Г.А. авторлығымен «Есік. Иссык. Esik». (– Алматы: «Таймас» баспасы, 2011. — 200 б) каталог-альбомы жарық көрді.

2013-2014 жылдар

 2013 жылдан бастап қорық-мұражай «Алтын адамның» ашылу және зерттелу тарихы (аңызы мен ақиқаты), — атты мәдени-біліми жобаны қолға алды. Жоба бойынша «Алтын адамға» қатысты мұрағат құжаттары зерттеліп, сол кездегі оқиға куәгерлерінің естеліктері бейне-аудио жазбаға түсірілді. Осы ізденістердің арқасында бүгінде «Алтын адамның» сүйегі деп болжанып отырған қаңқа-сүйек табылды. Ендігі кезекте сол қаңқа-сүйекті арнайы зертханалық сараптамадан өткізіп, антрополог-ғалымдар тарапынан зерттеу ұйымдастыру қажет.  «Алтын адам» қаңқа сүйегі анықталған жағдайда барша салт-жоралғысымен жер қойнауына тапсыру мәселесін қарастыру қажет. Бұл іс-шаралар үкімет тарапынан қолдауды және қомақты қаражатты талап етеді.

«Музей ЕСІКті ашады» (2011-2012 жж) жобасы «MUSEUMстан» халықаралық жобасы шеңберінде, дамушы елдермен байланыс орнатушы Нидерландия  Гуманитарлық Институтының (HIVOS), Дешті-и-Арт заманауи мәдениет Орталығы гранттық қаржысы арқылы атқарылды.

Аталмыш жоба бағдарламасының нәтижесі бойынша  төмендегідей МУЗЕЙЛІК ШАРА өткізді:

—       Мұражайлық-ландшафтық ортаны дамыту бойынша конкурс өткізілді. Аталмыш конкурсқа қатысқан, ҚазМСҚА-ң 3 оқытушысының жетекшілігімен 58 студенттің дайындаған 27 эскиздік жобасының қортындысы шығарылды. Қатысушылар аудан аумағын дамытуға ықпал жасайтын лэнд-арт нысандарының эскиздік жобаларын жасап шықты. Нәтижесінде, 2 екінші сыйлық – Әнуар Болатов пен Ғания Шағатаеваға, 2 үшінші сыйлық – Дәулет  Оспанов пен Айсұлу Уәлиге берілді. 100 000 теңге көлеміндегі ақшалай сыйлық тағайындалды.

—       Балалар шығармашылығына арналған «Алтын адамға Есіктің бес кереметі туралы айтып бер», — атты байқау қортындысы шығарылды. Аталмыш байқауға Алматы қаласы мен Алматы облысы бойынша 5-11 сынып оқушылары 60-дан астам шығармаларын ұсынды. Балалар «Алтын адамға» өздерінің қалалары туралы, Есік қаласының жаңа «кереметі» «Есік» қорық-мұражайы, туған жерінің табиғаты мен тарихы,  «басқалардан ерекше мейірімділігі мен қонақжайлығы арқылы ерекшеленетіні» туралы әңгімелеп берді. Байқауда жеңіске жеткен шығармалар «Ұлан», «Дружные ребята», «Еңбекшіқазақ» газеттерінің беттерінде жарық көрді және сол газеттерге жүлдегерлерді «Есік» қорық-мұражайы есебінен жаздырды. Бұдан басқа да, қатысушыларға түрлі сыйлықтар тағайындалып, арнайы сертификаттар берілді.

—          «Artfoglio» алматы өнер галереясының қолдауымен ұйымдастырылған «ЕСІК» Land-Art плэнерінің қортындысы болды. Оған Анар Әубәкір, Кармине Барбаро, Сырлыбек Бекботаев, Владимир Григорян, Асқар Есдаулетов, Талғат Жұмагұлов, Ғалия және Балқия Құсайыновалар, Әділхан Рахметов, Бағдат Сәрсенбиев, Ғания Шағатаева сынды суретшілер, сонымен бірге «Artfoglio» галереясының өнертанушысы Оксана Языджы қатысты.

—         «Музей ЕСІКті ашады» жобасының символдары – шағын мүсін кәде-сый «Күміс есік».  Авторлары — Александр Богушевич (Өскемен) пен Дәулет Бектеміров (Есік). «Есіктер» «Есік» қорық-мұражайының экспозиция залына қойылды.

  • 2013 жылдың 09 тамызында Алматы облыстық мәслихатының №21-133 (Алматы облысы әділет департаментінде 2013 жылдың 06 қыркүйегінде №2446 нөмірмен тіркелген)  «Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі мәдениет комитетінің «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау аймақтарының, құрылыс салуды реттеу аймақтары мен қорғалатын табиғат ландшафты аймақтарының шекараларын бекіту туралы» шешімі шықты (аталмыш шешім Алматы облыстық «Жетісу» газетінің 17 қыркүйек 2013 жылғы №106 (17806) санында жарияланды).
  • Қазақ-орыс тілдерінде «Есік» қорық-мұражайы туралы мәлімет беретін буклеттер жасалды «2011, 2012ғ 2013 жж).
  • 17.04.2014 ж. «Есік обасы және Жетісу сақтарының мәдениеті»  қолданбалы зерттеу жұмысы бойынша 2011-2012 жж. аралығында атқарылған ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде жинақталған жәдігерлер негізінде қорық-мұражайда «Қазақстан археологиясы» атты 3-ші экспозициялық зал ашылды.

14.02.2014 ж. «Есік» қорық-мұражайында саятшылық тарихына арналған «Қансонардың ежелгі падишасы» атты тарихи-этнографиялық көрме ашылды

 

 

2015  жыл

«Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы дайындаған ғылыми жобалар:

 

«Есік» қорық-мұражайы 2015 жылдың алғашқы тоқсанында төмендегідей ғылыми жобаларды дайындап, ҚР БҒМ мен ҚР МСМ-ң байқауларына ұсынды:

  1. «Алтын адамның» қаңқа-сүйегі қалдықтарын антропологиялық зерттеу және «Есік қорымы» аумағына қайта жерлеу».
  2. «Рахат және Өрікті сақ қалашықтарын археологиялық зерттеу».
  3. «Жетісу сақтарының идеологиясы мен мифологиясы».
  4. «Есік-Рахат археологиялық кешені ескерткіштерін этно-мәдени ортаны жаңғырту, туристерді тарту  мақсатында пайдалану».

«Есік қорымы және Жетісу сақтарының мәдениеті» ғылыми-зерттеу жобасы бойынша төмендегідей жұмыстар атқарылды:

  • Есік қорымының «Есік-2» тобына жататын апатты жағдайдағы обаға археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.
  • Есік қорымының «Көксай» тобындағы апатты жағдайдағы обаға археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.
  • 06-26.06.2015 ж. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Өрнек ауылының солтүстік-батыс жағындағы «Өрнек қорымдарына» СКС-7 вахталық тұрғынжайының маңында орналасқан құрылыстық аумақта археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Қорымның нақты жобасын алу үшін Leica-407 лазерлі тахометрімен жұмыстар атқарылды. Жаңа жобада әдеттегідей жалғаса орналасқан ерте көшпенділер дәуірінің нысандары анықталды.  Қазба жұмыстары барысында бірнеше алтын бұйымдар мен қыш құмыралар табылып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, қорық-мұражай қорына өткізілді.
  • 07 – 22.08.2015 ж. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы Рахат ауылы «Рахат» қала жұртының маңында археолигиялық қазба жұмыстары жүргізілді.
  • 09-29.09.2015 ж. Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қызыләскер ауылындағы апатты қорған орнына қазба жұмыстары жүргізілді.
  • Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы аумағындағы Іле Алатауының Қыземшек шатқалындағы, 3000 метр биіктікте орналасқан жартас суреттеріне барлау жұмыстары жүргізілді. Қолда бар мәліметтер бойынша тас бетіндегі суреттердің жалпы саны 300-ге жуықтайды.
  • 2015 жылдан бастап «Есік» қорық-мұражайы археологиялық сараптама жұмыстарын жүргізе бастады. Аталмыш сараптама жұмыстары Еңбекшіқазақ аудандық әкімшілігімен, аудандық жер қатынастары бөлімімен келісіле отырып іске асырылады. Аудан көлемінде жер телімін заңдастырғысы келетін азаматтардың қажетті құжаттарының қатарына «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының анықтамасы да қосылды. Бұл қадам біріншіден аудан көлеміндегі тарихи-мәдени ескерткіштер аумағындағы құрылыс немесе басқа да жұмыстарын жүргізуді реттеу болса, екінші жағынан қорық-мұражайдың қосымша табыс көзі болып табылады. 2015 жылдың тоғыз айы бойынша осындай 160 сар
    аптамалық қортынды беріліп, тиісінше қорық-мұражайға 480 000 теңге көлемінде кіріс кірді.
    2
    1

 

3

 

 

 

 

 

 

-25.08.2015 ж. РҒА Археология институты мен «Есік» қорық-мұражайының арасындағы келісім бойынша қорық-мұражайдың жетекші ғылыми қызметкері – Е. Джасыбаев РҒА-ы Археология институтының Дағыстан Республикасы Акушин ауданындағы «Солтүстік Кавказ палеолит кезеңі экспедициясының» құрамында археологиялық қазба жұмыстарына қатысып тәжірибеден өтті.

4

5

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2016 жыл

1) 01-03.02. 2016 ж. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік өзенінің оң жағында орналасқан ерте темір дәуірі жататын 3 апатты қорғанда қазба жұмыстары жүргізілді.

2) 09.04-09.09. 2016 ж. Есік қаласындағы 3 мөлтек ауданында орналасқан ерте темір дәуіріне жататын ғұрыптық жерлеу кешенінде демеушілер көмегімен қазба жұмыстары жүргізілді.

3) 06-08.07. 2016 ж. Оңтүстік Корея Республикасы еліндегі Ұлттық Сеул институтының тарихи зерттеулер институты, Корей республикасының DOHG-SEO мәдени құндылықтар институты, Орталық мәдени мұра институты, Маһан мәдени құндылықтарды зерттеу институты мен Корей Республикасының Daehan мәдени құндылықтар институты ғылыми мекемелері мен «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының бірлескен археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстары Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Балтабай ауылдық округіне тиісті, Өрнек ауылы маңында орналасқан Өрнек қорымындағы 2 тізбектегі 2 қорғанда жүргізілді.

4) 23.07-25.07.2016 ж. «Есік» қорық-мұражайының археологтары Есік өзенінің жоғарғы ағысындағы таулы аймақта барлау жұмыстарын жүргізіп, 2950 метр биіктікте қола және ерте темір дәуіріне жататын ежелгі жартас суреттері ескерткішін тапты. Ескерткіш Жетісудың ежелгі көшпенділері туралы танымды одан әрі кеңейте түсетіндей мәнге ие. Барлау жұмыстары нәтижесінде аталмыш ескерткіш культтік орын болып табылатыны анықталып, оны тіркеуге алып, төлқұжат берілу керектігі белгілі болды.

5) 29.07-04.08. 2016 ж. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының қызметкерлері Астана қаласында орналасқан Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтымен бірлесе отырып «Көшпелі қазақтардың мәдениеті мен өнеріндегі дәстүрлі жан-жануарлардың бейнесі мен сарыны» атты жобасы аясында Жетісу археологиялық мұраларына жататын жартас суреттерін барлау экспедициясын жүргізіп қайтты. Барлау экспедициясы Алматы және Жамбыл облыстары аумағында, Есік-Асысаға-Қурайлы-Шошанай-Қаракүңгей-Таңбалы-Құлжабасы-Есік бағыты бойынша өтті. 29 шілде мен 4 тамыз аралығында өткен экспедиция кезінде топ мүшелері 2200 шақырым жолды басып өтіп, 7 пункттағы ескерткіштерді зерттеп, 500-н астам сурет түсірді. Барлық нысандарға сипаттама жасалып GPS бағдары жасалды. Аталған нысандардың көбі қола және ерте темір дәуіріне, сонымен қатар орта ғасырлар мен жаңа ғасырға тән деп болжанып отыр.

6) 11-27.11.2016 ж. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы аумағындағы «Түрген-Куш» газ құбыры жолындағы тарихи ескерткіштерді анықтау бойынша Қаракемер, Түрген қорымдарына археологиялық-барлау экспедициясын жүргізді. Себебі, аталмыш газ құбыры жобасы бекітілген кезде археологиялық сараптама жұмыстары жүргізілмеген болып шықты.  Осы орайда Түрген ауылдық округінің әкімі Бота Серікқызының арнайы ұсынысымен «Есік» қорық-мұражайы газ құбырын тартушы «АлатауГорПроект» ЖШС-не хат жолдады. Осылайша қорық-мұражай мен ЖШС арасында 16.11.2016 ж.  №3 келісім-шарт жасалды. Газ құбырын тарту  үшін қазылған ордың бойымен 15 шақырым жүріп өткен «Есік» қорық-мұражайының археологтары екі бірдей жерлеу орнының үстінен ор қазылғанын анықтады. 2017 жылға қарай сол апа  тты қорғандар орнында «АлатауГорПроект» ЖШС-ң қаржыландыруымен археологиялық қазба жұмыстары жүргізіледі деп күтілуде.

7) 11-31.11. 2016 ж. «Есік» қорық-мұражайы мен «АлатауГорПроект» ЖШС-і арасындағы 16.11.2016 ж. археологиялық барлау экспедициясын жүргізу туралы №3 келісім-шарт бойынша «Есік» қорық-мұражайының қызметкерлері жоғарыда айтылған апатты қорғандар бойынша археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді.

8) 2015 жылдан бастап «Есік» қорық-мұражайы археологиялық сараптама жұмыстарын жүргізе бастады. Аталмыш сараптама жұмыстары Еңбекшіқазақ аудандық әкімшілігімен, аудандық жер қатынастары бөлімімен келісіле отырып іске асырылады. Аудан көлемінде жер телімін заңдастырғысы келетін азаматтардың қажетті құжаттарының қатарына «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының анықтамасы да қосылды. Бұл қадам біріншіден аудан көлеміндегі тарихи-мәдени ескерткіштер аумағындағы құрылыс немесе басқа да жұмыстарын жүргізуді реттеу болса, екінші жағынан қорық-мұражайдың қосымша табыс көзі болып табылады. 2016 жылы осындай 97 сараптамалық қорытынды беріліп, тиісінше қорық-мұражайға 316 000 (үш жүз он алты мың) теңге көлемінде кіріс кірді.

 2017 жыл:

1) 19.05.-19.06.2017 ж. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Өрікті ауылының маңында «Есік» қорық-музейі мен «Бекен ата» қайырымдылық қорының біріккен археологиялық экспедициясы жүргізілді. Зерттеу объектісі ретінде Өрікті қорымындағы сақ қолбасшыларының қорғаны деп болжанған қорған орны таңдалып алынды. Бұл қорған 1988 жылы Жаңа құрылыс археологиялық экспедиция кезінде (жетекшісі – Б. Нұрмұханбетов) анықталып, содан бері ешқандай қазба жұмыстары жүргізілмеген болатын. Археологиялық зерттеу жұмыстары «Есік» қорық-музейінің «Есік қорымы және Жетісу сақтарының мәдениеті» жобасы аясында, жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді. Сонымен қатар, жоғарыда айтылып өткендей Өрікті қорымындағы зерттеу жұмыстары аңызға айналған қазақ археологы Бекмұханбет Нұрмұханбетовке арналған «Нұрмұханбетов экскавейшнс!» атты тұңғыш Жалпы халықтық экспедиция аясында да іске асырылды. Оның жұмысына қорық-музей археологтары және «Бекен Ата» қорының ұйымдастырушыларымен қатар Швеция, Украина, Венгрия, Қазақ спорт және туризм академиясы, жергілікті мектеп оқушыларынан құралған еріктілер де қатысты. Экспедиция нәтижесінде б.з.д. IV–III ғғ. жататын үш алтын моншақ, бір темір түйреуіш пен сүйек қалдықтары табылды.

2) 12.05.-08.07.2017 ж. «Есік» қорық-музейі ҚХР Шәнси аймақтық Шәнси мәдени-зерттеу институты мамандарымен бірлесіп «Рахат» қала жұртының орнына археологиялық барлау жұмыстары жүргізілді. Рахат қала жұрты Есік қорымынан оңтүстікке қарай 5 км қашықтықта тау бөктерінде, Есік–Талғар жолының бойындағы Рахат ауылына жанаса орналасқан. Қалашық тауды бөктерлей шығыстан батысқа қарай созыла жатыр. Мұнаралы қамал қабырғалары, орлар анық көрінеді. Қоныстың орталық бөлігінде тау жағынан 10 метр, солтүстік жағынан жазық даламен шектесетін тұста 50 метр болып келетін трапециялық үлгідегі төбе бар. Орталық бөлікті айнала жасалған орлар маңайында өте ыңғайлы фортификациялық құрылысқа айналған, жасанды баурайлар мен дуалдар орын тепкен. Рахат қалашығы сақ патшаларының қонысы болған және осы жерден «Алтын адамның» сүйегін шығарған деген болжам бар. 2004 жылы Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты қызметкерлері Рахат қалашығына алғашқы барлау жұмыстарын жүргізіп, Есік қорымдарымен сәйкес келетін мәдени қабатты тапқан болатын.  2017 жылдың мамыр айында «Есік» қорық-музейінің кешенді археологиялық экспедициясы қалашық орнына барлау жұмыстарын бастады. Экспедиция құрамына қорық-музей қызметкерлері мен ҚХР-ң мамандары кірді. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі мен Шәнси аймақтық археология институтымен (ҚХР) арадағы әріптестік туралы келісім-шарт бойынша бірлескен барлау жұмыстары алдағы 5 жыл бойы жүргізіледі. Осыдан кейін ғана ескерткішті фундаментальды археологиялық зерттеу жұмыстарының жоспары жасалатын болады. 2017 жылдың 7 шілдесінде «Есік» қорық-музейі қызметкерлері мен қытай мамандарының Рахат қалашығындағы бірлескен жұмыстарының бірінші кезеңі аяқталды. Археологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде ерте темір дәуірінен бастап орта ғасырға дейінгі аралықтағы бірнеше бұйымдар табылды. Барлау жұмыстарының нәтижесінде қалашықтың алып жатқан орнының жобасы белгіленді. Осыған дейін көп адамдар бұл қалашықтың орнын әншейін бір төбелер санап келген болатын. Алайда, қазба жұмыстарының нәтижесінде табылған алты бірдей қыш күйдіретін пештер бұл «төбелер» ежелгі қала орнының үйінділері екені туралы кезінде жасалған болжамның шындыққа айналарына көзімізді жеткізді. 2017 жылдың 7 шілдесінде «Есік» қорық-музейінің ҚХР Шәнси аймағындағы Археология институтымен бірлескен Рахат қалашығында жүргізген жұмыстарының алғашқы кезеңі аяқталды. Археологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде ерте темір дәуірінен бастап орта ғасырға дейінгі аралықтағы заттар табылды. Барлау жұмыстарының нәтижесінде табылған қыш күйдіруге арналған пештердің бірі сол жердегі төбелердің адам қолымен жасалғандығы туралы болжамды растады. Қытайлық мамандармен бірлескен барлау жұмыстары 5 жылға жоспарланған.

3) 08.07-04.08.2017 ж. Аталған мерзім аралығында Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Рахат қорым кешінінде «Есік» Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі мен Daehan (Дахан) мәдени құндылықтар институты, Маһан мәдени құндылықтарды зерттеу институты, Орталық мәдени мұра институты, DOHG-SEO мәдени құндылықтар институты, Сеул Ұлттық университетінің тарихи зерттеулер институты сынды бес бірдей Оңтүстік Кореялық ғылыми-зерттеу мекемесінің өкілдері археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстары басталмай тұрып таңдап алынған объектілерде геомагниттік зерттеу жұмыстары жүргізілді. Содан кейін ғана сақ-үйсін дәуіріне тән екі бірдей қорғанға қазба жұмыстары жүргізілді. Аталмыш қорымнаналынған кешенді зерттеу нәтижелері мен материалдар зертханалық-камералды жұмыстардан кейін ғылыми айналымға енгізілетін болады.

4) 09.08-20.08.2017 ж. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейінің қызметкерлері «Жетісу сақтарының мифологиясы мен идеологиясы» атты қолданбалы-ғылыми жобасының аясында Алматы облысы Ұйғыр ауданы Үлкен Ақсу ауылдық округіне қарасты Долайты ауылының оңтүстігінде 11 шақырым жерде орналасқан Науаскескен және Болыссай сайларына ғылыми іздеу-зерттеу жұмыстарын жүргізіп қайтты. Барлау жұмыстарының нәтижесінде қос бірдей сайдан қола дәуірінен бастап ЕТҒ-а дейінгі аралыққа тән жартас суреттері мен ежелгі тұрақтардың, сонымен қатар, ғибадатханалардың орны анықталды. Батыстан шығысқа қарай созыла жатқан Болыс сай сайындағы жартас суреттерінің көбі қола дәуіріне тән болып келеді және өкінішке қарай, олар табиғи факторлар, техногенді және антропогенді әсерлерден толықтай дерлік жойылған. Аталған нысандағы ерте темір дәуіріне тән жартас суреттері өте сирек және тау беткейлерінің етегіне таяу тұстарда ғана кездеседі. Дегенмен бұл нысанда қола дәуірінен бастап орта ғасырларға дейінгі жерлеу орындары мен тұрақтар біршама көбірек кездеседі.  Керісінше Науакескен сайындағы жартас суреттері көбіне ерте темір дәуіріне тән болып келеді және ішінара қола дәуіріне тән ескерткіштер де кездеседі. Бір ерекшелігі мұндағы петроглифтердің ерекшелігі таудың орта бөлігінен басына қарай орналасуында болып келеді. Алдыңғы нысанмен салыстырғанда мұндағы жартас суреттерінің сақталу деңгейі жақсы деп бағалауға болады. Алайда, қос бірдей нысандағы суреттердің басым көпшілігі апатты жағдайда. Кезінде батыстан шығысқа қарай шамамен 2,5-3 шақырымға созылып жатқан, тұтастай галерея болған жартас суреттерінің бүгінде 85-90% жойылған. Мұндағы жартас суреттерінде Жетісу жартас суреттеріне тән бұғы, қос өркешті түйе, арқар, таутеке, ит, қасқыр, садақшы, салт атты, бұқа және аңшылық сахналарымен қатар өте сирек болса да адам бейнесі, күн басты құдай бейнесі мен әлдебір таңбалар кездеседі. Экспедиция барысында жартас суреттері орналасқан орындар белгіленіп, координаттары алынды. Сонымен қатар, жартас суреттері есепке алынып, фотосуретке түсірілді және таңдаулы жартас бейнелерінің бірнеше көшірмелері (эстампаж) жасалынды. Аталған орындардағы қола дәуірі, ерте темір дәуірі, түркі кезеңдеріне тән бірнеше тұрақтар, қоныстар мен қорымдар, сондай-ақ орта ғасырдағы қыш ыдыстарының сынықтары, моншақ пен дән үккіштер табылды. Болашақта бұл нысандарға ірі археологиялық-ғылыми зерттеу жұмыстары жасалынып, арнайы еңбектер жазылады деп сенеміз. 

5) 08.08-09.09.2017 ж. аралығында «Есік» қорық-музейінің қызметкерлері «Өрнек қорымдары» ескерткіштерінде археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Өрнек қорымы Өрнек ауылының (Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы) солтүстік-батыс жағындағы кең алқапта орналасқан. Аталмыш ескерткіштерге алғашқы археологиялық зерттеу жұмыстары 2015 жылы жүргізіліп, қорымның нақты сызба-жоспары алынды. Биыл ол сызба жаңартылып, тізбектеліп орналасқан ерте көшпенділер дәуіріне тән жаңа ескерткіштер кіргізілді. 2017 жылы қазба жұмыстары жүргізілген Өрнек қорымы екінші тізбекке тән болды. Оның GPS географиялық координаттары: N43°32.010″, Е 077°25.818″. Үш бірдей далалық маусымда Өрнек қорымынан артефакт ретінде ғана емес, сонымен қатар, қорғандардың жасалу тәсілі мен жерлеу дәстүрі жөнінде де көптеген қызықты материалдар анықталды. Бұл мәліметтерге болашақта ғылыми пікірлер беріліп, сараптамалар жасалатын болады.

6) 26.09-02.10. 2017 ж. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі «Жетісу сақтарының идеологиясы мен мифологиясы» және «Есік қорымы және Жетісу сақтарының мәдениеті» атты қолданбалы ғылыми зерттеу жобаларының аясында Алматы облысы Ұйғыр ауданының үш бірдей ауылдық округінде археологиялық-барлау жұмыстарын жүргізді. Археологиялық барлау жұмыстары қорық-музей қызметкерлері дайындаған Есік-Темірлік-Шошанай-Долайты-Ардолайты бағыты бойынша жүргізіліп, жұмыс барысында отандық ғылым саласында алғаш рет «Темірлік петроглифтері», «Аққора петроглифтері» (Шошанай ауылының маңында), «Науакескен петроглифтері», «Болыссай петроглифтері», «Ұзынкүңгей петроглифтері» (Долайты ауылының маңында) және «Аққора қорымдары», «Кеңжазық қорымдары», «Ардолайты қорымдары» және «Кіші Ақсу қорғандары» сынды жаңа археологиялық ескерткіштер, ежелгі, орта ғасырлық тұрақтар мен ғибадатханалар орындары анықталып, обалы-қорғандарының нақты өлшемдері мен GPS географиялық координаттары алынып, сипаттамалары жазылды. Экспедиция барысында Кеңжазық қорымындағы бір оба тоналғандығы, Ардолайты ауылының маңындағы қорымдардың үстінен су жүретін арық тартылғандығы анықталды. Сондықтан да «Алматы облысының ескерткіштерінің тізіміне» толықтырулар мен түзетулер енгізу өте өзекті мәселе екендігі белгілі болып тұр. Осы арқылы облыс аумағын түгел зерттеп, ежелгі тарихи мұра ескерткіштерін жергілікті маңызы бар ескерткіштер тізіміне қосып, оларды мемлекет тарапынан қорғауға алу қажет. Алматы облысы Ұйғыр ауданы Сүмбе ауылдық округіне қарасты Шошанай ауылының маңындағы «Аққора петроглифтерінде» жергілікті мектеп оқушыларына арнайы дәрістер оқылды. Дәріс барысында Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында көрсетілген «Туған жер» бағдарламасы бойынша жергілікті мектеп оқушыларына тарихи-мәдени мұрамыз болып табылатын ескерткіштерді сақтау, қорғау, насихаттау туралы мәліметтер беріліп, маңызы мен мәні түсіндірілді. Оқушылар археологиялық жұмыстармен танысып, петроглифтерге эстампаж жасау әдісімен танысты. Сонымен қатар аталған аймақтарда тағы да 5 бірдей петроглифтердің орны анықталды. Уақыт тапшылығы мен ауа-райы қолайсыздығына байланысты ол объектілерді зерттеуге мүмкіндік болмады. Аталған объектілерді зерттеу «Есік» қорық-музейінің келесі жылғы жоспарына енгізілетін болады. Жетісу жеріндегі тарихи-мәдени мұра ескерткіштерін зерттеу, оларды анықтау, насихаттау және қорғау ісі бойынша қорық-музей жұмыстары алдағы уақытта да өз жалғасын таба береді.

 7) 06-11.11.2017 ж. Алматы облысы, Талғар ауданы Алмалық ауылының оңтүстік-батыс аумағындағы апатты қорған орнына қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстарына қорық-музейдің жаңа серіктестері – «АМАН» гуманитарлық қорының вице-президенті ­– Гүлмира көмектесті. Демеушілер берген мини-экскватордың жүргізушісі Алексей Пак пен жұмысшы Арсен Битасовтың көмектерінің арқасында шұғыл түрде топырақ үйіндісі аршылып 2х1,5 көлемдегі аумақ қазылған соң жерлеу камерасының орны көрінді. Камерада жылқымен бірге жерленген адам сүйегі сынды өте сирек кездесетін жерлеу жоралғысы бар екен. Жерлеу жоралғысы бойынша бұл қабір VIII-IX ғғ. тиесілі түрік кезеңі деп жорамалдауға болады. Бұл маңайда көне түрік қорымы болған сияқты. Өкінішке қарай, ол қабірлердің барлығы дерлік жер өңдеу жұмыстары кезінде тегістеліп кеткендіктен қорғанның нақты өлшемін алу мүмкін болмады.

 

2018 жыл (6 ай): 

 1) 12-19.05.2018 ж. Бірлескен Қазақстан-Корея Респбуликасы мамандарының археологиялық жұмыстары. Рахат және Өрнек қорымдарындағы біріккен қазақ-корей археологиялық жұмыстары үшінші жыл қатарынан өткізіліп отыр. Осы уақыт аралығында үш бірдей сақ дәуірінің қорғандары қазылды. Үш бірдей дадалық маусымның қортындылары екі тілде (қазақ, корей) басылады деп жоспарланып отырған жинақта көрініс табады. Жоғарыда көрсетілген мерзімде «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі мен Корея Республикасы ғылыми мекемелері (Сеул ұлттық университетінің тарихи зерттеулер институты, Mahan мәдениеті ғылыми-зерттеу орталығы, Dеhan мәдени құндылықтар институты) заманауи технологнияларды пайдалана отырып Өрнек және Рахат қорымдарының топографиялық жоспарын түсіруге бағытталған жұмыстар жүргізді. Trimble жабдығы арқылы жасалған жұмыстар болашақта ArcGIS геоақпараттық жүйесінде көрініс табатын болады. Осындай заманауи технологияларды ғылыми-зерттеу ісінде пайдалану зерттеу объектілерінің нақты стратиграфиялық сипаттамасын жасауға, ескерткіштерді бөлуге және классификациялауға көмектеседі. Аэрофото түсірілімдердің қолданудың арқасында Рахат және Өрнек ескерткіштерінің 50 см. көлбеу кеңістіктегі топографиялық жоспары жасалып, барлық нысандардың ортофото жоспары жасалынды. Ортофото жоспар – аэрофото түсірілімдер және оларды түрлендіру арқылы арқылы нақты геодезиялық деректерге негізделген жергілікті жердің фотографиялық жоспары. Осындай әдіспен түрлендірілген аэротүсірілімдер (ортофото түсірілімдер) кез-келген ауданның Ортофото жоспарын жасауға мүмкіндік береді. Ол өз кезегінде топографиялық, геологиялық және басқа да жобалық-зерттеу жұмыстары кезінде аэро-фото түсірілім материалдарын қолдану аясын кеңейте түседі. Қысқа уақыт ішінде Рахат қорымында (V топ) үлкен көлемдегі жұмыстар атқарылды. Әуелі қорғандардың өсімдік қабаты түсіріліп, осының нәтижесінде бұрындары белгісіз болып келген он бестен астам үлкенді-кішілі қорғандар анықталды. Олардың арасында ерте сақ дәуіріне жататын он қорған белгілі бір жүйемен орналасқан болса, қалғандары ешбір жүйесіз, бей-берекет орналасқан екен. Өрнек сақ дәуірінің қорымында барлау жұмыстары жүргізіліп, қалың ағаштың арасында қалған, бұрындары белгісіз болып келген үш бірдей элиталық қорған орны анықталды. Оған қоса, кореялық мамандар зертханалық жұмыс кезінде оның алдында жүргізілген археологиялық жұмыстар кезінде табылған барлық олжалардың графикалық суреттерін салып шықты.

2) 23.05–01.06. 2018 ж. «Есік» қорық-музейінің Есік қаласындағы қазба жұмыстары. Бұл жолғы археологиялық қазба жұмыстары ерте темір дәуірінің және б.з.д. VІІ ғасырға ататын ерте сақ кезеңінің жерлеу орнына қорытынды қазба жұмыстары болып саналады. Аталмыш археологиялық қазба орны бұған дейін 2016 жылы зерттеліп, тас қабаты аршылып, үш бірдей жерлеу орны қазылды. Өкінішке қарай, олардың бәрі де тоналып кеткендіктен «Есік» қорық-музейінің қорына ежелгі тонаушылардың суық қолына ілінбе йқалған тас құрбандық ыдыс мен қола ауыздық, қыштар мен бірнеше сүйек қалдықтары ғана берілген еді. Аталмыш жерлеу орны әулеттік бейіт болғандықтан басқа да ажсырын қабірлер болуы мүмкін еді. Сондай ажсырын қабір орнын анықтау және қорғанды түпкілікті зерттеу мақсатында биыл да Есік қаласындағы жерлеу орнына археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, оған Қазақ туризм және спорт академиясының студенттері де қатысты. Биылғы зерттеу жұмыстарына металдарды анықтайтын детектор қолданылғанымен қабірде ешқандай да метал бұйымдар болмай шықты. Осы қазба жұмыстары арқылы «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейінің археологиялық маусымы басталды.

3) 29.05–10.06.201 ж. Жетісудың стратифицияланған екінші кейінгі палеолит ескерткіші. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі мен Ресей ғылым академиясы Археология институтының қорық-музейдің қорғау аумағына жақын маңдағы Рахат сайында, «Рахат тұрағы» палеолиттік ескерткішіне археологиялық жұмыстар жүргізді. Ескерткіш 2006 жылы жергілікті тұрғындар төбенің етегінен топырақ алып жатқан сәтінде кездейсоқ ашылып оған сол сәтте төбе кесіндісін зерттеп жатқан экспедиция (экспедиция жетекішісі – Ольга Анатольевна Артюхова) зерттеу жүргізіп, археолог Талғат Мамыров алғаш болып тас артефакттілер негізіндегі алғашқы қауымдық құрылыс адамының тұрмыс іздерін байқаған еді. Тау етегінде орналасқан объектегі тұрақтың мәдени қабаттары Іле Алатауының маңындағы шаң-топырақты кертпештің қабатына сіңісіп кеткен. Ескерткіште бірнеше жылдар бойы зерттеу жұмыстары жүргізіліп, аршылған кесінділердегі жекелеген бөліктерді тазарту, тазартылған бөліктегі археологиялық материалдарды жинау, сараптама қортындыларын іріктеу сынды жұмыстар жүргізілгенмен ескерткіштің стратиграфиясы мен оның мерзімі туралы нақты мәліметтер мен қортындылар бола қоймады. Бұл жағдай қолда бар материалдардың нақты талдауына кедергі келтірді Осылайша тарихи-мәдени мұра объектісі жыл өткен сайын табиғи және жергілікті тұрғындардың топырақ қабатын үңгуінің кесірінен біртіндеп жойылуға ұшырап бара жатты. Осыларды ескере келе ескерткіштің бір бөлігін қазып, археологиялық зерттеу үшін аршып көру туралы шешім қабылданды. Зерттеу жұмыстарын «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейінің директор орынбасары м.а. Е.А. Джасыбаев пен Ресей ғылым академиясы Археология институтының (Мәскеу қ.) ғылыми қызметкері Д.В. Ожерельев жүргізді. Далалық зерттеу жұмыстары нәтижесінде ашылған алаңның жалпы тереңдігі 12,5 метрді құрады (өзеннің қиыршық тастарына дейін). Тұрақтың толық стратиграфистикалық пішіні анықталды. Шаң-топырақты қабаттан кейінгі плейстоценге жататын (80-н 10-12 мың жыл аралығындағы кезең) қоңырқай сұр топырақты екі бірдей қабат табылды. Осы палеоқабатпен негізгі мәдени қабаттар байланысты болып келеді. Осындай сегіз қабат анықталып, жүзден астам тас артефакттер табылып, Жетісу аумағының ежелгі тұрғындарының от жаққан орындарының ізі табылды. Тас өнеркәсібінің алдын ала мәлісеттері мен сипаттамасына қарағанда аталмыш ескерткішті Алматы қаласының батыс жағындағы 44 шақырым қашықтықта жатқан жасы 35 мың болатын Алматы облысы Жамбыл ауданындағы Майбұлақ тұрағымен салыстыруға болады. Осылайша Рахат тұрағы кейінгі палеолит ескерткіштерінің бүкіл Жетісу аумағы бойынша екінші стратифициланған ескерткіші болып қана қоймай, ол жерде кешенді ғылыми зерттеу жұмыстары да басталды. Тұрақты алдын-ала зерттеу жұмыстары оның жасын шамамен 40-30 мың деген байламға келіп отыр.

 

4) 15-19.06. 2018 ж. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Бөлек ауылы Есік өзенінің оң жағалауындағы апатты қорған орнына археологиялық экспедиция жүргізілді. 5 маусым күні Бөлек ауылының тұрғыны, фермер Асанов Зейнурдан жеке жер телімінде апатты жағдайдағы қорған бар екені туралы хабарлама түсті. «Тарихи-мәдени маңызы бар ескерткіштерді пайдалану мен қорғау туралы Заңға» сәкес ол аталмыш нысанды зерттеп, археологиялық сараптама беруді сұрады. Қорған оның жер телімінің ортасында орналасқандықтан жер өңдеу жұмыстары кезінде қиындық тудырып отыр екен. Бақылау барысында қорған орнының шайылып кеткені, қорған үйіндісінің 30% жуығы ғана сақталғаны анықталды. Оның өзі шамамен 1,5 метр биікітікте, ені – 12,5 метр болды. Қорған бірнеше рет тоналғандықтан қабір орны құрылысын анықтау мүмкін болмады. Алайда, қабір орнындағы тас қалдықтарынан жерлеу орнының шығыс-батыс бағыты бойынша тастан қаланғанын болжауға болады. Тонаушылардан қалған топырақ қалдықтары мен тастарды аршыған соң шұңқыр түбінен бірнеше қызықты олжалар табылды. Олардың арасынан ең қызықтысы алтын фольгамен қапталған, қоладан жасалған грифон болды. «Аңдық стилде» орындалып, кемер белдікке қылшанды бекітуші рөлін атқарған бұл бұйым Қара теңіз жағалауындағы скифтер мен Алтай сақтарының бұйымдарына өте ұқсайды. Бұл өз кезегінде Алтайдан басталған ежелгі халықтардың Ұлы көшінің тағы бір дәлелі десек болады. Оған қоса он алты жебе ұшынан тұратын қылшан табылды. Жалпы алғанда жебе ұштары ерекше олжа болып саналмағанмен мұндай көлемде және осындай жақсы сақталған түрде сирек кездесетінін атап айту керек.

Осы және басқа да олжалар арқылы аталмыш қорғанның б.з.д. V-IV ғғ. жататын, дәстүрлі сақ дәуіріне тән қорған екенін анықтау мүмкін болып отыр.

Апатты қорған орнынан төмендегідей археологиялық олжалар табылды:

  1. құм қайрақ;
  2. асық (жерлеу орындарында жиі кездеседі);
  3. алтын фольга;
  4. грифон бейнелі, алтын фольгамен қапталған қол ілмек;
  5. тоға (түйме болуы да мүмкін), алтын жалатылған темір (белдік бөлігі болуы да мүмкін);
  6. нақыш бөлігі алтын фольга;
  7. үш қырлы жебе ұштары.

 

 

 

 

© 2018. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы
www.issykrm.kz