Тарихи-мәдени ескерткіштер

Тарихи-мәдени ескерткіштер немесе ашық аспан астындағы мұражай (жылжымайтын тарихи ескерткіштер)

 Есік қорымдары

«Есік» қорық-мұражайының аумағына сақ ақсүйектері мен қарапайым қауым мүшелерінің жерлеу жоралары мен мекендері орналасқан. Осы қорғандар тобына 4 мыңнан астам сақ дәуіріне жататын алтын бұйымдар табылған Есік қорғаны да кіреді. Ол Алматы қаласынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан, Еңбекшіқазақ ауданының әкімшілік орталығы Есік қаласының маңынан 1969-70 жылдары белгілі ғалым К.А. Ақышев жетекшілік жасаған экспедицияның Б. Нұрмұханбетов басқарған бөлім жұмысының нәтижесінде табылды.  %d0%b5%d1%81%d1%96%d0%ba-%d2%9b%d0%be%d1%80%d2%93%d0%b0%d0%bd%d1%8b

Аталған қорғанның биіктігі – 6 метр, диаметрі – 60 метр болған. Орталық бөлігіндегі қабір ежелгі кезде-ақ тоналған болып шықты. Ал, әлемге «Алтын адам» атымен танылған ханзада жатқан қабір оның оңтүстік бүйір жағындағы қабірде қалып қойған. Мәйіт теріден тігіліп, алтын жапсырмалармен әдіптелген кебене киіммен жерленген. Оның белдігінде де неше түрлі алтын әшекейлер жапсырылып, тәжісі мен етігі, қылышы мен қанжары аса  бай өрнектермен көмкеріліп, қылыш қынабында жылқы мен бұлан бейнесі берілген. Мойнында алтын сым алқа болса, сол құлағында ақық орнатылған салпыншақты сырға, саусағында мөрлі жүзігі бар. Одан басқа оң қолының жанында құйма алтын жүзік болған.

 Дәстүр бойынша мәйітпен бірге сабы алтындалған дойыр қамшы, 31 қыш ыдыс, біреуі күмістен істеліп, 26 таңбалы жазу жазылған тостаған және басқа да заттар қойылған. Ерекше назар аударатын бұйым — алтын арқардың мүсіні орнатылған, 4 алтын жебемен әдіптеліп, қанатты пырақтар бейнесі мен ағашқа қонақтаған құстар, барыс пен тауешкілер мүсіндері орнатылған, аса күрделі үлгіде жасалған сүйір пішінді тәжі.  

Тәжідегі зооморфты символдар ханзаданың киімінде де орын алған. Олар ежелгі Қазақстан аумағында V–IV ғ.ғ. басында өмір сүрген сақ тайпаларының діни нанымын көрсетіп қана қоймай, әлемдік кеңістікті сипаттаған өзіндік дүниетанымынын да хабар береді.

Жоғары көркемдік тұрғыда және терең мазмұндағы безендірілген, қайталанбас пішіндегі киім мен қару-жарақтар «аң стилінің» ең жоғары үлгісінде дайындалған. Басты назар аударатын ерекшелік – «бұрау» әдісімен,  яғни, жан-жануарлардың денесін ортан белінен бұрып, екі жаққа қарату әдісі арқылы жасалған бейнелер болып табылады.

Ежелгі Қазақстанды мекендеуші адамдардың жоғары мәдени деңгейін біз сол заманғы зергерлердің туындыларынан ғана емес, діни-ғұрыптық орындардың күрделі де қызықты сәулетінен, шикізат өңдеу технологиясынан, күміс тостағанға таңбаланған ежелгі сақ жазуынан да байқай аламыз.  

Рахат қала-жұрты

 Рахат қала-жұрты Есік қорымдарының оңтүстіктігінде, 3 шақырым қашықтықта, Рахат ауылының қасында (Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы), Есік қаласынан 5 шақырым маңда, Есік-Талғар жолының бойында орналасқан. Қала-жұрт тау бөктерінде шығыстан батысқа бойлай созылып жатқан үш бірдей қамал кешендерінен тұрады. Қамалдардың өлшемдері әртүрлі болғанмен, жасалу құрылымдары бірдей. Цитаделі ортасында орналасып, оны айнала қамал қабырғалары тұрғызылған.  Рахат қала-жұртының жалпы аумағы – 88,7 гектарды құрайды. 2004 жылы Ә. Марғұлан атындағы археология институтының қызметкерлері Рахат қала жұртына алғашқы қазба жұмыстарын жүргізіп, Есік қорғандарының жасалу уақытымен сәйкес келетін мәдени қабатты тапты. Есік қорымдары мен Рахат қала-жұртын біріктіретін Есік-Рахат археологиялық кешені отандық және шетелдік туристер мен тәу етушілер үшін жетуі  оңай, табиғи-тарихи парк құруға ыңғайлы бірегей мәдени-ландшафты аймақ болып табылады.  %d1%80%d0%b0%d1%85%d0%b0%d1%82-1%d1%80%d0%b0%d1%85%d0%b0%d1%82-2

Ірі қала маңынан қашықта тұрғанына қарамастан, алматылықтар мен оңтүстік астананың қонақтары, шетелдіктер үшін тамаша демалыс аймағы болып табылатын Есік пен Түрген шатқалына апарар жолдың бойында тұрған Есік қорымы мен Рахат қала-жұрты тау мен дала астасқан көркем аймақта орналасқан. Бұған қоса ежелгі қалаға жақын орналасқан Есік қорымдарынан «Алтын адамның» табылуы, сонымен қатар, қоғамда осынау қасиетті жерге деген құрметтің күннен-күнге белең алуы,  ежелгі өркениет ошағына деген қызығушылықты арттыра түсуде.

Өрікті қала-жұрты

Өрікті қала-жұрты Еңбекшіқазақ ауданының Өрікті (бұрынғы «Красный Восток») ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Б. Нұрмұханбетовтің 2000 жылғы археологиялық экспедициясы кезінде табылды.  %d3%a9%d1%80%d1%96%d0%ba%d1%82%d1%96-1

Жалпы аумағы – 1,5 гектар. Қала-жұрт шығыс, солтүстік және батыс жағынан топырақ дуалдармен қоршалса, оңтүстік қабырғасы жағынан ор қазылған. Олар бөлек-бөлек үш ордан тұрады.

Бүгінде қала-жұрттың шығыс бөлігі толықтай, солтүстік бөлігі ішінара зират орнына айналған. Ал шығыс жағында жерлеу орындары кездеспейді. Бұл қала-жұрт әлі зерттелген жоқ. Зират қазғанда шыққан қыш сынықтары мен сүйектен және тастан жасалған бұйымдарға қарағанда бұл ескерткіш шамамен б.д.д. ІІІ-ІІ ғ.ғ. тиесілі.

Орта ғасырлық Талғар қалашығы

Талғар ауданы әкімінің 2018 жылдың 26 маусымындағы №06-330 Қаулысы бойынша «Ортағасырлық Талғар қалашығының жер телімі Республикалық Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейіне тұрақты пайдалануға» беріліп отыр.%d0%b3%d0%be%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%89%d0%b5-%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d1%80-%d0%b2%d0%b8%d0%b4-%d1%81-%d1%81%d0%b2-2-1024x573

Еліміз үшін маңызы зор, ЮНЕСКО-ң Бүкіләлемдік тарихи-мәдени мұралар тізіміне енген орта ғасырлық Талғар қалашығы орта ғасырларда әйгілі Жібек жолының бойында орналасқан қалалардың бірі болды. Ол туралы X ғасырда парсы тілінде жазылған «Худудал ал-Алам» («Әлемдер шекарасы») дереккөзінде қарлұқтар иелігіндегі «шіңгілдер мен қарлұқтар шекарасында орналасқан Тунк (Тон) пен Талхиз қалалары» туралы айтылады. Сонымен қатар, орта ғасырлық саяхатшылар әл-Идриси мен қытай саяхатшысы Чжан-Дэ  жазбаларында да қазіргі Талғар қалашығы орналасқан аумақтағы әлдебір ірі қала туралы деректер кездеседі.

Аталмыш тарихи ескерткіш көптеген зерттеушілердің қызығушылығын тудырып келеді. Талғар қалашығы ХІХ ғасырдың орта шенінен-ақ археологиялық есерткіш ретінде белгілі болды. Оған алғаш рет 1921 және 1924 жылдары В. Городецский қазба жұмыстарын жүргізсе, 1939 жылы А.Н. Бернштам басқарған Жетісу археологиялық экспедициясы қалашыққа екі бірдей шурф салды. Одан кейін 1950 жылы И.И. Копыловтың жетекшілігімен қалашыққа қазба жұмыстары басталғанмен, негізгі кең көлемдегі зерттеу жұмыстары К.Ақышев басқарған Жетісу археологиялық экспедицияның құрамындағы К.М. Байпақов жетекшілік ететін отырықшы және қалалық мәдениетті зерттеуші арнайы топ құрылған кезден басталды. 1968 және 1970 жж. қалашыққа тағы да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1978-1983 жж. қамал қабырғалары қоршап жатқан орталық бөлігі мен оңтүстік бөлігінде қазба жұмыстары жүргізіліп, 3890 м² болатын қазба алаңында 12 үй мен 65 метрге созылған негізгі көше орны аршылып, қаланың орталық алаңында батыс және солтүстік қабырғалар кесіндісі ашылды. 1986, 1990-1993 жж. жүргізілген зерттеу жұмыстары кезінде ұстахананың, қалашықтың орталық үйіндісінің орны қазылып, қала құрылысы мен қала қолөнершілері, сауда, ауыл шаруашылығы туралы материалдар мен мәліметтер жинақталды.%d1%82%d0%b0%d0%bb%d2%93%d0%b0%d1%80-1 %d1%82%d0%b0%d0%bb%d2%93%d0%b0%d1%80-2

1994 жылы біріккен қазақ-американ кешенді археологиялық тобының зерттеуі барысында фитологиялық, палеоботаникалық,  палеозоологиялық материалдарға сараптама жасалды. 1998 және 2000 жылдары қалашық орнына тағы да зерттеулер жүргізілді.

Ал, орта ғасырлық Ұлы Жібек жолының Іле алқабындағы маңызды қалаларының бірі болған Талғар қалашығы 2014 жылы ЮНЕСКО-ң  бүкіләлемдік мұрала тізіміне енгізілсе, енді тарихи ескерткіш «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейінің басқаруына беріліп отыр.

Осылайша «Есік» қорық-музейі құрамында ЮНЕСКО-ң бүкіл әлемдік мұралар тізіміне енген ескерткіштері бар Қазақстандағы 4-ші («Әзірет Сұлтан» қорық-музейі, «Ежелгі Тараз ескерткіштері» қорық-музейі және «Таңбалы» қорық-музейінен кейінгі) қорық-музей болып отыр.

2018 жылдың 2-шілдесінде Талғар аудандық әкімшілігінде Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі, «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі, «Қазқайтажаңарту» РМК-і, Алматы облыстық Мәдениет және құжаттама басқармасы, Талғар аудандық әкімшілігі өкілдері қатысқан жиналыста ескерткіш «Есік» қорық-музейіне ресми өткізілді.

Ендігі кезекте «Есік» қорық-музейінің алдында аталмыш тарихи-мәдени мұра объектісін сақтау, қорғау мақсатында оның қорғау аумағын қоршап шығу мақсаты тұр.

© 2018. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы
www.issykrm.kz