Жетісудың жартастағы суреттері

Лариса Плетникова. Жетісудың жартастағы суреттері. – Тенгри, 2018, №4(75), с.136-139

 

 

 

Қазақстанда «петроглифтер» сөзін естісең, одан кейінгі келесі сөз міндетті түрде «Таңбалы» болатындай болып көрінеді. Бірақ петроглифтерді тек онда ғана емес, Жетісу аумағында да көптеп кездестіруге болады. 

Әрине, жартастағы суреттер ежелгі өнерінің Қазақстандағы ең белгілі және неғұрлым толық зерттелген ескерткіші Таңбалы археологиялық кешені болып табылады. Онда, 900 гектарға жуық алаңда б.д.д. XIV ғ. орта шенінен бастап XX ғ. басына дейінгі аралықтағы ескерткіштердің 100-ден астам түрі – петроглифтер, қоныстар, қорымдар, діни құрылыстар сақталған.

Ең белгілі ескерткіштер – ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген петроглифтер қорықтың өзіндік брендіне айналды, олардың саны 5000-ға жуық. Шатқалдың атауы түркі тіліндегі «таңба» сөзінен шыққан.

Бірақ мұндай «таңбалар» мұнда ғана кездеспейді. Оларды ежелгі адамдар Қазақстанның таулы жерлерінің бүкіл аумағында дерлік көптеп қалдырған. Олар әсіресе Жетісу өңірінде көп. Мұнда жартастағы суреттер шоғырланған 50-ге жуық ескерткіш табылған. Солардың ішіндегі ең белгілілері – Көксу өзенінің алабындағы, Шолақ, Кіндіктас, Аңырақай және Баян Жүрек тауларындағы петроглифтер. Олардың ауқымы да әр түрлі: бірнеше мыңдаған жартастағы суреттерді қамтитын ірі ғибадатханалармен қатар, бірнеше жүздеген, тіпті ондаған суреттерден аспайтын шағын ескерткіштер де бар. Солардың едәуір бөлігі айтарлықтай жақсы зерттелген, сипатталған және ғылыми айналымға енгізілген, бірақ әлі өз зерттеушілерін күтіп тұрғандары да көп.

Бірақ ең қызықтысы – осы ежелгі өнер түрі әлі күнге дейін өзінің табиғи ортасында қалып отыр, әрі үнемі қорық-мұражайлардың аумағында емес. Ол Қазақстанды мекендеген ежелгі тайпалардың өмірі және дүниетанымы туралы ғылыми негізделген деректердің көзі болып қана қоймай, осы күнге дейін ұрпақтардың «оқулықтағы ескерткіш» разрядына әлі көше қоймаған қарым-қатынас құралы болып қалып отыр. Мәселен, кейбір шалғай аудандарда жартастағы суреттерді балалар қалалық мектеп оқушылары қабырғалардағы жазбаларды немесе стритартты қалай қабылдаса, шамамен солай қабылдайды. Ал мал бағып жүріп, кездейсоқ тап болған енді біреулер үшін олар таң қаларлық жаңалық, ежелгі адамдардың өмірі туралы комикстерді көргендей, суреттерін қайта-қайта қызыға көретін кітап тәрізді болады. Петроглифтерді зерттеуші белгілі ғалым И.Д. Русакованың белгілі петроглиф кешендерінің арасында, «ғибадатханалар» мен «күзет орындарынан» (бақылау орындары) басқа, ежелгі адамдардың айналадағы әлем туралы білімдері сақталған өзіндік бір ежелгі «ақпараттық орталықтар» – «жартаскітаптарды» бөліп көрсетуі кездейсоқ емес. Қазіргі заманғы қарым-қатынас құралдарымен әдеттегіден тыс сабақтастық жүргізу табиғат күштеріне табыну орындары ретінде ғана емес, сонымен қатар, ежелгі тайпалар тәжірибесінің, білімдерінің және дағдыларының шоғырланған жері ретіндегі ежелгі ғибадатханалардың мәнін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Және бұл көз сарқылмайтын көз сияқты – әлі күнге дейін, жыл сайын дерлік жаңадан суреттер табылып жатыр, әсіресе қазіргі қоныстардан шалғай орналасқан, жетуі қиын жерлерде зерттеушілерді әлі де көптеген жаңалықтар күтуде деп пайымдауға әбден негіз бар.

Нақ осы Кетпен жотасының Науакескен, Болыс-сай және Ұзынкүнгей сайларындағы петроглифтер шоғырланған жерлерде 2017 жылы «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының ғылыми қызметкерлері «Жетісу сақтарының идеологиясы мен мифологиясы» ғылыми-қолданбалы жобасының аясында барлау жұмыстарын жүргізді. Бұған дейін зерттеушілер әлі болып көрмеген жерлерде. Және бұл таңқаларлық жағдай емес: өйткені жақын маңдағы ауылдың өзіне 10 км-ге жуық жаяу жол жүру керек! Барлау барысында петроглиф іздеушілер Д. Зікірия, Е. Жасыбаев, Т. Төлегенов, Ә. Амарғазиева төңіректі шарлап, суреттерге жету үшін тауларға көтерілді, оларды суретке түсіру үшін бұталар мен қалың қопалардан тазартты. Бұл өте қызықты болуымен қатар, кейде тіпті қауіпті де еді, өйткені тік құздарға шығуға тура келетін. Олар жартастардан жаңа суреттерді тауып, эстампаж (франц. тілінде estampages – «бедерлеу») әдісімен бедерін түсіріп алулары тиіс еді – бедерлі суреттерге қағаз парағын қойып, шығыңқы жерлерін штрихтеу (ысқылау) арқылы көшірмелеу техникасы осылай аталады. Бұл шамамен бала күнімізде қағазбен жабылған тиынды қарындашпен штрихтеп ойнаған кездерді еске түсіреді. Бірақ жартастағы суреттерді көшірмелеу оңайға түспейді – олардың бәрі айқын емес, әрі әрбір тастың өз ерекшелігі бар және бұл жерде дәстүрлі әдістемелер үнемі тиімді бола бермейді. Сондықтан барлық зерттеушілерде суреттерді көшірмелеудің өзіндік, «құпия» тәсілдері болады.

Ал сіздер ежелгі суретшілердің кез келген жартасқа емес, ал тек осы үшін жарамды тақтатас тасы бар жерлерде ғана сурет салғандығын білесіздер ме? Науакескендегі тақтатасты жартастар негізінен таудың оңтүстік бөктерінде орналасқан. Мұндағы жартас тақталарындағы суреттер көбінесе үзік сызықпен орындалған – мұндай техника пикетаж (тасқа шеку) деп аталады. «Аң стилі» басым, бірақ скиф-сақ өнерінде көріп үйренгеніміздей емес: мұнда жануарлардың бір-бірін азаптау, күресу көріністері жоқ, олардың бәрі тұрақты қалыпта бейнеленген. Негізінен бұл – бұғылар, арқарлар, ешкілер, бұқалар, бірақ басқа жануарлар да кездеседі. Сақ кезеңіндегі көптеген суреттер, атап айтқанда, ұсақ қара мал суреттері схемалық, шартты сипатқа ие. Оларды мал бағып жүріп, малшылар салған деп топшылауға болады.

Суреттердің орналасу жүйесі таудың құрылымымен де байланысты болады: атақты Таңбалы петроглифтері негізінен көлденеңінен орналасқан болса, шошақ төбелі Науакескен таулары ежелгі суретшілерге композициялардың тігінен орналасқан форматын ұсынған. Барлық суреттердің сақталу дәрежесі де әр түрлі, бұл топырақ құрамының әр түрлі болуына байланысты болса керек. Болыс-сайда су топыраққа жылдам сіңетіндіктен, бұл суреттердің сақталып қалуына көмектескен. Науакескенде төменгі қабаттағы суреттер бұзылып, жойылып кеткен болып шықты. Мұнда осындай алты қабат анықталды, солардың төртеуінде суреттер тығыз орналасқан, суреттердің көпшілігі ерте темір дәуірінде, кейбіреулері қола дәуірінде салынған. Болыс-сай шатқалында жартастағы суреттердің негізінен қола дәуіріне жататын топтары табылды. Жартастағы бейнелеу өнері дамуының шарықтау шегі ежелгі адамдар айналадағы әлем туралы оңтайлы білімнің елеулі қорын жинақтаған, жаңа дүниетанымдық бағдарлар және соларға сәйкес мифологиялық салт-жора кешендері қалыптасқан нақ осы уақытқа тұспа-тұс келген деп есептеледі. Осы бірегей пиктограммалар әліпби жазуының ізашарлары болды.

 

Фото «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының мұрағаты, Д.Зікірия, Е. Жасыбаев, Ә. Амарғазиева

 

 

© 2018. «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі
www.issykrm.kz